به تناسب سالگرد تولدامیر علی شیر نوایی:
پدرش غیاث الدین کیچکینه ازجملۀ حکمرانان دربارمیرزا ابوالقاسم بابر بوده و حاکم شهرسبزوار هرات بود" " شهرفرهنگ پرورهرات که مروارید تابناکی است در بحرتاریخ و فرهنگ آسیا" منحیث یک واحد اداری دایمافعال درطول تاریخ هویت خویش رادرمقام مهد تمدن وفرهنگ حفظ نموده ودر همه ادوارهرچند که سرنوشت آرام نداشته موجودیت
خود را اعلام داشته است .
درخشان ترین دورۀ این شهرزمان تیموریان است که آنرا به حق دورۀ رسناس نامیده اند " نوایی درمشهد،توس،هرات وماورالنهربه خواندن علوم زمانۀ خودازجمله عروض قرائت،فقه ونحوپرداخت درآغاز حکمروایی سلطان حسین بایقرابه سبب روابطی که ازجوانی بااوداشت به درباراوراه یافت رفته رفته کارش چنان بالاگرفت که دراندک مدتی ازجانب سلطان حسین بایقرابه منصب امارت دیوان اعلی،مهرداری حضور و سپس به وزارت رسید. سلطان درهمه امورباوی مشورت میکردوبدون رای او به هیچ کاری نمیپرداخت و به القاب اعزازی مقرب الخاقان و مقرب حضرت سلطان نا یــل گردیده جاه و عزت فروان یافته بود.
نوایی پس ازاستعفاازمشاغل درباری ووزارت به کسب دانش و مطالعات ادبی و تالیف کتب ونظم اشعاروتربیت ارباب فضل وکمال پرداخت بااینهمه تا پایان عمر بر سلطان حسین بایقرانفوذ فراوان داشت چنانکه بایقرا براثررای وتدبیرهای اوتوانســت برتمامی نقاط خراسان،ماورالنهروفارس تسلط یابد.
علی شیرهمچنان درکمال عزت واحترام دردربارسلطان حسین میزیست تاروزی که برای استقبال ازسلطان حسین که ازاستراباد بازمیگشت وتایازده فرسنگی هـرات رفته بودبه سکته درگذشت.پیکرویرا درعیدگاه هرات درگوشۀ مدرسۀ علی شیـــردر سرپل انجیل به خاک سپردند، مزاراو هنوزدرشهرهرات معروف وپابرجاست.
تشویق وترغیب علی شیرنوایی درپیشرفت وکمال نقاشی ،خطاطی هنر،موسیقی نویسندگی،شاعری،تهذیب کاری ، ریاضت، حرفه های زرگری،سفالی،خیاطی و جز آنها دردورۀ تیموریان هرات تاثیرفراوانی داشته و نوایی دربرابرحوادث روزگار پناهگاه خوبی برای هنرمندان بود.
اغلب شاعران و نویسندگان روزگارش به مدح او پرداخته وآثارشان رابرای او پیشکش کرده اند. گویند او از75 هزاردینارعواید ملکی که ازپادشاه میگرفت 15 هزاردینارراصرف مخارج خود میکرد ومتباقی را درراه خیرات ،تشویق و ترغیب اهل ادب، هنرو ایجاد آثارعام المنفعه صرف می کرده است.
نوایی از جمله کارهای که کرده است 1/ اعمار 370 مدرسه ،کتابخانه،پل،خانقا،مسجد،بنای مقابرومزارات،شفاخانه، کاروانسرا،گرمابه و یک نهربزرگ به طول 70 کیلومتر از توس تا مشهد ساخته است. ازآبادانی های مشهورش میتوان از نهر اخلاصیه واقع انجیل، خانقاه اخلاصیه شفائیه که در آن طب و حکمت می آموختند، نظامیۀ هرات، مسجد جامع امیر
علی شیر،دارالحفاظ و ترمیم مسجد چهارسوق هرات و بازسازی مسـجد جامع هرات را نام برد.
2/ ازآثارش چهار دیوان ترکی در غزل وقصیده ،دیوان فارسی شش هـــزار بیتــی خمسه یی بـتقلید ازپنج گنج نظامی به ترکی، مثنوی سبعه سیاره، مجالس النفایس،مثنوی لسان الطیر، ترجمۀ منظوم چهل حدیث به ترکی،محبوب القلوب
در اخلاق،میزان الاوزان در علم عروض به ترکی،محاکمته الغتین و آثاردیگری که هنوز چاپ ومنتشر میگردند به زبانهای گوناگون برگردان میشوند و در یادها زنده اند.
شهرباستانی هرات که همیشه مهد تمدن وجای پرورش علم و ادب بود که در تاریخ کشورعزیزمان جای درخشانی دارد . علی شیر نوایی درهمان جا دیده بــــه جهان گشود دورۀ کودکی ،تعلیمات,و آموختن علم را از همان جا آغاز میکند بعد از مهاجرت ازعراق و سمرقند و گذشت نشیب و فراز روزگارش درهمان جا(هرات) دیده ازجهان میبندد.
نظر به تذکر محترم عبدالله کارگر دراین کتاب مهاجرت نوایی درعراق پنج سال است . وهمچنان آثاروی در دوزبان ترکی و فارسی میبا شد .
در خمسه سرایی که درادبیات کهن ما پیشنۀ چندین قرینه داشته است هم دست بالای داشته است که بطور نمونه یکی ازخمسه های وی را دراینجا بخوانش میگیریـم.
به یاد آور ای تازه کبک دری
که چون برسرخاک من گذری
گیاه بینی از خــاکــم انگیختــه
سرین ســوده پایین فرو ریخته
همه خاک فــرش مرا برده باد
نکرده زمــن هم هیچ عهد یـاد
نهی دست بــرشوشه خاک من
بیــاد آری ازگــوهــر پاک من
فشانی توبرمن سرشکی زدور
فشانم من زآسمان بــرتو نــور
دعــای توبرهرچه دارد شتاب
من آمین کنم تـا شود مستجاب
درودم رســانی رســانـم درود
بیــایــی،بیــایم زگنـبــد فـــرود
مرا زنده پندارو چون خویشتن
من آیم به جان گرتوآیی به تـن
مــدان خــالی ازهمنشینی مـــرا
کــه بیـنم تــرا گــر ببینـی مــرا
لب از خفتــه چنــد خامش مکن
فرو خــفتگان را فراموش مکن
*************
پس ازنظامی شاعران زیادی به سرایش خمسه پرداختند ازجمله تنها خمسۀ"امیر خسرودهلوی و"هفت اورنگ جامی درتاریخ ادبیات دری جای مناسبی را کسب نمودند دیگران یا اینکه درسرایش خمسه درنیمه راه خسته شدند ویا اینکه راه را به پایان هم رسانده باشند درشمار خمسه سرایان نام و نشان شان کمتر یاد شـــده است .
علی شیر نوایی دراشعار فارسی " فانی" و درآثار ترکی خویش "نوایی " تخلص گزیده است . چنانچه که دراین سروده خود تذکر داده است .
آمد بهار دلکـــش و گلهای تر شگفــت
د لها ازآن نشاط ز گل بیشتر شگــفـت
دل از صباحت رخ خوبت گشــاده شد
ما نند غنچۀ که بـــوقت سحــر شگفت
می آیــدازگل وچمن وعشق بوی خون
گویا که غنچه هاش زخون جگرشگفت
ســاقی بهــار شد قـــدحم ریزلب بلـــب
خاصه که ازشگوفه چمن سربسرشگفت
زان نخل نـازخنـده به عشق ووصال نی
همچون گلی که زشجر بی ثمرشگفــت
" فانی" عجب مدان گرآن گل شگفته شد
ازاشک ابرسان تو بشگفت اگر شگفـــت
علی شیر نوانی انسان وطندوست بود به وطن خود علاقه زیادی داشت که ازدوری وطن رنج میبرد و این ابیات را دردوری از وطنش بزبان ازبیکی سروده است .
غربت ده غــریب شادمان بولماس ایمیش
ایل انگا شفیق و مهربان بولماس ایمیش
آلتون قفس ایچیراگر قیـزیل گل بولســــا
بلبل غه تیکـان دیــک بـولماس ایمیـــش
کتاب ( امیردانشمند ) که مطالب چندی درمورد امیرعلی شیرنوایی ازآن برگزیــدم به زبان فارسی و انگلسی اقبال چاپ یافته است که محترم عبدالله کارگردر پژوهش و جمع آوری آن زحمات زیادی کشیده اند، برای شان تبریک گفته و موفقیت های زیادی برای این شاعرگرامی از خداوند آرزو دارم ،همچنان برروان پاک امیرعلی شیرنوایی بزرگ مرد تاریخ و دیگربزرگان علم وادب درود میفرستیم .
- خدای راثناسزد که کرامت انسانی را نهاده درذات وجود، به آدمی بخشیده ودست اورا در ماجرای بیغولۀ زمین به دلیلان راهش سپرد، تامسیر مستقیم رستگاری را بانشانه های انگشت هدایت آنان بپیماید.